Literature

સોશિયલ મીડિયા: ઉપયોગ કરવો કે ન કરવો?

આ દુનિયા માણસને વધુ એકલો કરી નાખે છે. ૩૦મી જુને છેલ્લા નવ વર્ષથી ‘વર્લ્ડ સોશિયલ મીડિયા ડે’ ઉજવાય છે.

-‘અક્ષરત્વ’ કૉલમ

(જન્મભૂમિ ગ્રુપ-‘કચ્છમિત્ર’)

social-media-management‘તમારો છોકરો શું કરે છે? અમારો છોકરો ચાર વૉટ્સઅપ ગ્રુપ સંભાળે છે! તમારી છોકરી શું કરે છે? એ ગ્રુપમાં ફોટોસ અને વીડિયો મૂક્યા કરે છે!’

વેલ, આ લખતા લખતા સૂઝી ગયેલો એક જોક માત્ર છે. આને સિરિયસલી ન લેવો. (જોકે, વાત સાચી છે અથવા સાચી પડવાની દિશા તરફ જઈ રહી છે!)

સોશિયલ મીડિયાનો જન્મ થયો ૧૯૯૭માં, સોશિયલ નેટવર્કિંગ સર્વિસ પૂરી પાડતી પહેલવહેલ આવેલી વેબસાઇટનું નામ ‘સિક્સ ડિગ્રીસ’. એન્ડ્રુ વેઇનરેઇચે વર્ષ ૧૯૯૭થી ૨૦૦૧ સુધી તે ચલાવી. મક્સદ એ જ હતું: બધા લોકો એકબીજાને વર્ચ્ચુઅલી મળી શકે, હળી શકે, વાતો કરી શકે. રોજિંદી ભાષામાં કહું તો લાઇક-માઇન્ડેડ લોકોનો મેળાવડો. તેના પછી અન્ય ઘણી નાની-મોટી વેબસાઇટો આવી હશે. ૨૪  જાન્યુઆરી, ૨૦૧૪ના રોજ ‘ઓરકુટ’ નામની સોશિયલ સાઇટ આવી, જેણે લોકોમાં ખાસ્સી ચર્ચા જગાવી હતી અને આ લખનાર સહિત તમારી આસપાસના ઘણા લોકો તેમાં જોડાયા પણ હશે. પરંતુ ફેસબુક અને વ્હૉટ્સએપના વાવાઝોડાના કારણે ઓરકુટે ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૪ના રોજ પોતાનો સામાન પેક કરી લીધો. તે બંધ થઈ ગઈ.

૩૦મી જુને છેલ્લા નવ વર્ષથી ‘વર્લ્ડ સોશિયલ મીડિયા ડે’ ઉજવાય છે. સોશિયલ મીડિયા એટલે કે, કહ્યું એમ, એક વર્ચ્યુઅલ પ્લેટફૉર્મ જેના પર લોકો આવીને ચર્ચા કરી શકે, વાદ કરી શકે અને લાગ આવે તો નાના-મોટા અને બહુ મોટા વિવાદ પણ કરી શકે. ફેસબુક ૨૦૦૪માં આવ્યું અને તેના સ્થાપક માર્ક ઝુકરબર્ગે જ ૨૦૧૪માં મેસેજિંગ એપ્લિકેશન ‘વ્હૉટ્સએપ’ ખરીદી લીધી.

‘વ્હૉટ્સએપ’ મૂળ બ્રિઆન એક્ટોન અને જેન કોઉમ નામના દોસ્તારોએ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૯માં શરૂ કર્યું હતું. બેઉ વેબ સર્વિસ આપતી વેબસાઇટ ‘યાહુ’ના ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ હતા. (૨૪ વર્ષ પહેલા, ૧૯૯૪માં શરુ થયેલી ‘યાહુ’ ખુદ પોતાના વાજા વીટવા માંડી છે. ‘ગુગલ’ નામના તોફાને તેની કશ્તી ઑલમોસ્ટ દુબાડી દીધી છે!) સરપ્રદ વાત એ છે કે, ‘યાહુ’માંથી છૂટા થઈને આ બેઉ જણાએ ‘ફેસબુક’માં કામ કરવા માટે જોબ એપ્લિકેશન આપી હતી પણ બેઉ રિજેક્ટ થયા હતા. અને વ્હૉટ્સએપ શરું કર્યું હતું. વર્ષ ૨૦૧૩ના ડિસેમ્બરમાં ‘વ્હૉટ્સએપે’ ઑફિશીયલી જાહેર કર્યું હતું કે, ૪૦૦ મિલિયન એક્ટિવ યુઝર્સ તેની સર્વિસનો દર મહિને ઉપયોગ કરે છે. ( ૪૦૦ મિલિયન એટલે ૪૦ કરોડ! ) જે ફેસબુકે બે મિત્રોને નોકરી આપવાની ના પાડી હતી તે જ ફેસબુક પાંચ વર્ષ બાદ વ્હૉટ્સએપ સાથે જોડાયું. ઝુકરબર્ગે તે બેઉ સાથે ટાઇ-અપ કરી લીધું.

વેલ, આજે ફેસબુક અને વ્હૉટ્સએપ ઉપરાંત ફોટો અને વીડિયો શેરિંગ માટેની જાણીતી સોશિયલ નેટવર્કિંગ સર્વિસ- ‘ઇન્સ્ટાગ્રામ’ તથા ટ્વિટર, ધંધા અને રોજગાર ઓરિએન્ટેડ ‘લિન્કડિન’, માયસ્પેસ, ટેલિગ્રામ વગેરે તરહતરહના ઘણા વિકલ્પો સોશિયલ મીડિયા તરીકે ઉપલબ્ધ છે.

shutterstock_311472353-850x476આંકડાઓ જોઈએ તો, ૨૦૧૯ સુધી વિશ્વભરમાંથી અંદાજીત ૨.૭૭ બિલિયન(૨૯૦ કરોડ) યુઝર્સ સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરતા થઈ જશે. ભારતમાં હાલના વર્ષમાં ૨૨૬.૦૬ મિલિયન લોકો તેનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. શહેરોમાંથી હવે ગામડાઓ સુધી ફેસબુક અને વ્હૉટ્સએપ પહોંચી ચૂક્યું છે. જ્યાં પ્રાથમિક સગવડોનો અભાવ હોય એવા વિસ્તારોમાં પણ લોકો મોબાઇલ અને તેમાં સોશિયલ સાઇટ્સ વાપરતા થઈ ગયા છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ તેમ હવે નવા આવતા મોબાઇલમાં ફેસબુક અને વ્હૉટ્સએપ જેવી સર્વિસીસ તો પહેલાથી જ ડાઉનલોડ કરેલી હોય છે.

લોકો સોશિયલ મીડિયાના આદી થઈ ચૂક્યા છે. તેના પર પોતાના વિચારો, વાતો રજૂ કરી રહ્યા છે. આજે હાલત એવી છે કે કોઈ વ્યક્તિ એમ કહે કે તે સોશિયલ મીડિયામાં એક્ટિવ નથી તો જાણે તે આતંકવાદી હોય તેમ લોકો તેની સામે જૂએ છે! લગ્ન માટે મુરતિયો માતા-પિતા શોધતા હોય અને તેના કુંવર અથવા કુંવરી તે મુરતિયાનો બાયો-ડેટા ફેસબુકની ટાઇમ-લાઇન પર જોતા-જોતી હોય! (ઑફ ધ રેકોર્ડ વાત કરું તો ઘણા તો મુરતિયા જ ઓનલાઇન મળી જતા હોય છે.)  બેશક, આ વ્હૉટ્સએપ અને ફેસબુક જેવી સોશિયલ સાઇટ્સના ચિક્કાર ફાયદાઓ છે. હકારાત્મક બાજુઓ છે. સરકારી અને કોર્પોરેટ ઑફિસોમાં વૉટ્સએપનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. પરિપત્રોથી લઈને સ્કુલના સમયપત્રક સુધીનું બધું વ્હૉટ્સએપ મારફતે પહોંચાડવામાં આવે છે. ફેલાવવામાં આવે છે.

આમાં ગરબડ એ થઈ છે કે, જરૂરીની સાથે બિનજરૂરી પણ ઘણું ફેલાવાઇ રહ્યું છે. એક સમાજ વિશે બીજા સમાજની વ્યક્તિએ સોશિયલ મીડિયા પર અનાપસનાબ લખી નાખ્યું અને મારામારી થઈ ગઈ- આવા સમાચારો જતે દહાડે સામાન્ય થઈ જવાના. વાંદરાના હાથમાં તલવાર એ ઉકોક્તિ ફેસબુક અને વ્હૉટ્સએપને પરફેક્ટ લાગુ પડે છે. અહીં દરેક વ્યક્તિ લેખક છે, ફોટોગ્રાફર છે, તત્વચિંતક છે, વૈજ્ઞાનિક છે, ફિલોસોફર છે! છાપાઓ વિરુદ્ધ, લેખકો-કલાકારો વિરુદ્ધ, કોઈ પણ પ્રોડક્ટ, કંપની કે વ્યક્તિ વિરુદ્ધ અહીં આરામથી લખી શકાય છે. અને પ્રશ્નો ઊભા થાય એટલે માફી પણ માંગી લેવામાં આવે છે!

અમેરીકાના માતબર રાજકીય અખબાર ‘વોશિંગ્ટન પોસ્ટ’ એ થોડા દિવસો પહેલા ભારતમાં વ્હૉટ્સએપ દ્વારાPromote-Your-Brand-On-Social-Media ફેલાવાતી અફવાઓના કારણે કેવા નઠારા પરિણામ આવે છે તેની નોંધ લીધી છે. એ નોંધ અમદાવાદના વાડજ વિસ્તારમાં ચાર ભિક્ષુક મહિલાઓને બાળક-ચોર સમજીને માર મારવામા આવ્યો અને તેમાં એક મૃત્યુ પામી એ સંદર્ભે હતી. ઘટનાસ્થળ પર પહોંચેલા વાડજ પોલિસ સ્ટેશનના હેડ કોન્સ્ટેબલ રાજેન્દ્રસિંહે કહ્યું હતું કે, અમને પહોંચતા થોડુંક મોડું થયું હોત તો ટોળાએ ચારેયને પતાવી દીધી હોત. આ તો તાજેતરની ઘટના છે એટલે તેનો ઉલ્લેખ કર્યો. આ પ્રકારની ઘણી દુર્ઘટનાઓ સોશિયલ મીડિયાના પ્રતાપે ઘટી રહી છે. ઘટતી રહેવાની છે. તે મહિનાના મૌત પાછળનું કારણ સોશિયલ મીડિયા પરની અફવા હતું! તાજેતરમાં જ એક ઘટના બાદ મુંબઈના જૉઇન્ટ પોલિશ કમિશનરે ભારતીય જનતાને વિનંતી કરી છે કે, મહેરબાની કરીને આત્મહત્યાનો વીડિયો વાયરલ ન કરો! એનો અર્થ એ થયો કે, લોકો આત્મહત્યાના પણ વીડિયો વાયરલ કરી રહ્યા છે! (વિચિત્ર સાયકોલૉજી!)

સોશિયલ મીડિયાનું પ્રભુત્વ અને અસર પ્રચંડ રીતે વધ્યા છે. ઇજીપ્તના તાનાશાહ પ્રમુખ હોશ્રી મુબારકને સત્તા પરથી ઉથલાવવામાં આ જ મીડિયાનો મસમોટો ફાળો હતો. આપણી ૨૦૧૪ની ચુંટણી કોણ ભૂલ્યું છે? લિબિયા, બહેરિન, સિરીયામાં થોડા વર્ષો અગાઉ સત્તા સામે ઊભા થયેલા લોકજુવાળમાં સોશિયલ મીડિયાએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ડિજિટલ માર્કેટિંગ નામનો એક નવો કૉન્સેપ્ટ બજારમાં આવી ચૂક્યો છે. જેનામાં જે-તે પક્ષ-પાર્ટી, કંપની, વ્યક્તિ વગેરેનું ડિજિટલ પ્લેટફૉર્મ પર માર્કેટિંગ કરવામાં આવે છે. વચ્ચે એ સમાચાર પણ ખૂબ ગાજ્યા હતા કે, ફેસબુક અને વ્હૉટ્સએપના વપરાશકર્તાઓ પર નજર રાખીને, તેમની માહિતી લીક કરવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ ચુંટણીમાં કરવામાં આવે છે. એટલે જ રાજકીય પક્ષો પણ સોશિયલ મીડિયા પર નજર, સોરી, બાજ નજર રાખી રહ્યા છે.

સોશિયલ મીડિયા પર ‘કુછ ભી’ ચાલતું રહે છે. કોઈપણ વ્યક્તિ અચાનક જ ફેમસ થઈ જાય છે અને સામે કોઈપણ ‘અનફેમસ’ એટલે કે કુખ્યાત પણ થઈ જાય છે. સ્વરા ભાસ્કર તેના આપેલા ઇન્ટરવ્યુના કારણે ટ્રોલ થાય છે તો સામે તેની જ ફિલ્મનો એક સિન ભયંકર વાયરલ થાય છે. સામે કોઈ પ્રોફેસર ગોવિંદા જેવો ડાન્સ કરીને, વાયરલ થઈને સલમાન ખાનના ટીવી શોમાં પહોંચી શકે છે. પણ આ બધી મર્યાદિત સમય માટેની લોકપ્રિયતા છે. અહીં જેટલો વ્યક્તિ ઝડપથી જાણીતો બને છે એટલો જ ઝડપથી ખોવાઈ જાય છે. એકચ્યુલી આ દુનિયા માણસને વધુ એકલો કરી નાખે છે.

shutterstock_311472353-850x476લાઇક્સ, કૉમેન્ટ્સ, વખાણ મેળવવાની લ્હાયમાં માણસો કોઈપણ હદ સુધી જઈ શકે છે તે સચ્ચાઈ સોશિયલ મીડિયાએ સામે મૂકી દીધી છે. અન્યનું સુખ જોઈને માણસ બળે તે સાયકોલૉજી છે. બધામાં ઓછાવત્તા અંશે હોવાની. ઘણા તે ઊર્જાને હકારાત્મક બાજુ વાળે. પણ સોશિયલ મીડિયા પર તે એક્સ્ટ્રીમ થઈ જાય છે. પૂરતી લાઇક કે એપ્રિશિઅસન ન મળતા યુવાનો ડિપ્રેશનમાં સરી પડ્યા હોય તેવા દાખલા  મોજુદ છે.

સો વાતની એક વાત, સોશિયલ પ્લેટફૉર્મ્સનો એક લિમિટમાં ચોક્કસ ઉપયોગ કરી શકો છો. એ તમારા પ્રમાણે કામ કરે તો બહુ સારું. તમે તેને ગુલામ બનાવીને તમારા ફાયદાનું કામ કરાવો તો એનાથી વધુ સારું. આમ કરતા- તરતા તરતા તમે તણાઈ ન જાઓ તે ધ્યાન રાખવાનું છે. એ તમને ગુલામ ન બનાવી નાખે તે જોવાનું છે. ઓલ ધ બેસ્ટ! હજુ વધુ કપરો કાળ આવવાનો છે!

*જે બાત!*

નારદમુનિ બધી જગ્યાએ નથી પહોંચી શક્તા માટે ભગવાને સગા-સંબંધીઓ બનાવ્યા છે! -સોશિયલ મીડિયા(ફેસબુક) પર ફરતું.

@Parth Dave (Janmbhoomi Group- Kutchmitra)

Date: 04-07-2018

social media upyog karvo k n karvo Edited 04-07
“અક્ષરત્વ”, જન્મભૂમિ ગ્રુપ-‘કચ્છમિત્ર’; પાના નં. 6. તા. 04-07-2018

0 comments on “સોશિયલ મીડિયા: ઉપયોગ કરવો કે ન કરવો?

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: