Literature

બાથરૂમ, પાણીના પરપોટા, ગ્રહો-નક્ષત્રો અને આઈન્સ્ટાઈન!

રામ મનોહર લોહિયાએ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનું બાથરૂમ જોઈને કહ્યું હતુઃ ‘તમે તો તમારા સ્નાન-ગૃહને પ્રયોગશાળા બનાવી નાખ્યું છે!’ આઈન્સ્ટાઈનને આજે દુનિયા છોડી ગયે ૬૩ વર્ષ થયા.

einstein_feature2જન્મ એક શરૂઆત છે
મૃત્યુ આખરી મુકામ
અને જીવન એક મુસાફરી.

મુસાફરીઓ થતી રહે :
બચપણથી પુખ્તતા સુધી
તારુણ્યથી વૃદ્ધત્વ સુધી
નિષ્કપટતાથી સાવધતા સુધી
અજ્ઞાનથી જ્ઞાન સુધી
મૂર્ખતાથી નુક્સાન સુધી
અને ત્યાંથી કદાચ ડહાપણ સુધી
નબળાઈથી તંદુરસ્તી સુધી
અને ક્યારેક વળી તંદુરસ્તીથી માંદગી સુધી
ફરી ફરી તંદુરસ્તીની આશા સુધી
દોષથી ક્ષમા સુધી
એકલતાથી પ્રેમ સુધી
આનંદથી કૃતકૃત્યતા સુધી
પીડાથી રાહત સુધી
દુઃખથી સમજણ સુધી
ભયથી વિશ્વાસ સુધી
પરાજયથી પરાજય
અને પરાજય સુધી

અંતથી માંડી છેક શરૂઆત સુધી
જોઈ વળો તો વિજય
સમગ્ર પથ પરના કોઈ ઊંચા સ્થાન પર
બિરાજિત નથી
પરંતુ
પગલે પગલે કંડારાતી
પુનિત યાત્રામાં જ નિહિત છે.

      આ અછાંદસ કવિતામાં જીવન-સફર દરમિયાન આપણે જે વિવિધ મુસાફરી કરતા રહીએ છીએ તેની વાત છે. બચપણથી પુખ્તતા ને પુખ્તતાથી વૃદ્ધત્વ સુધી, નિષ્કપટતાથી સાવધતા ને અજ્ઞાનથી જ્ઞાન સુધી, દુઃખથી સમજણ ને ભયથી વિશ્વાસ સુધી, વગેરે વગેરે આ બધું તો આપણને સમજાય છે પણ જરાક ધક્કો ત્યારે લાગે છે જ્યારે કવિ લખે છે કે, પરાજયથી પરાજય અને પરાજય સુધીની યાત્રા છે જિંદગી!

Einstein_1921_by_F_Schmutzer_-_restoration
કવિ આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન

થોડા દિવસો પહેલા એક મિત્ર કહેતા હતા કે, આપણે ત્યાં નિષ્ફળતામાંથી સફળતા મળી હોય તેવી વ્યક્તિઓ પર બહુ જ બધું લખાયું-બન્યું છે. તે ચાહે નવલકથા હોય કે ફિલ્મો હોય; ગમે તેટલી નિષ્ફળતા, નાકામયાબી મળી હોય અંતે તો સફળતા મળી જ જાય છે. તે ખાધે પીધે રાજ જ કરે છે. પણ એનાથી ઘણી વધારે એવી વાર્તાઓ, રાધર સચ્ચાઈ છે જે અંત સુધી ફેઇલ જ રહે છે. કંઈ એવું ન લખાવું કે બનવું જોઈએ જે છેવટ સુધી ફેઈલ જ જાય! પણ કદાચ એઝ અ દર્શક કે વાચક લોકો તે સ્વીકારવા તૈયાર નથી. આપણે કદાચ એમ ઈચ્છીએ છીએ કે જિંદગીની ખરબચડી વાસ્તવિકતા કલ્પનામાં તો સુંવાળી ને રંગીન બનવી જ જોઈએ! કવિતાના અંતે કવિ કહે છે કે, વિજય કોઈ ઉંચ્ચ-સ્થાને કે મંઝિલે નથી બિરાજેલું, સાચો વિજય તો સફરમાં જ છે! સફર માટે મંડાતા ડગલામાં છે. વેલ, અત્યારે વાત આ કવિતાની નહીં, તે લખનારની કરવી છે. આ કવિતા લખનારનું નામ જગતને E=MC2 નામનો અટપટો સિદ્ધાંત આપનાર અને એટમબોમ્બ તથા અણુશક્તિનો પિતા, દુનિયાનો મહાન ગણિતશાસ્ત્રી, મહાન વૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન છે! માર્ચ- ૧૮૭૯ અને એપ્રિલ- ૧૯૫૫ વચ્ચે જિંદગી પસાર કરનાર આઈન્સ્ટાઈન વિશે વધુ ઓળખ કે વિશેષણ આપવા જરૂરી નથી લાગતા. વિજ્ઞાન-જગતનું સૌથી જાણીતું અને કદાચ દરેક બાળકના મોઢે રમતું નામ આઈન્સ્ટાઈનનું છે. આજે તેમને આ દુનિયા છોડી ગયે ૬૩ વર્ષ થયા.

***

આઈન્સ્ટાઈન ત્રણ વર્ષની ઉંમર સુધી નહોતો બોલી શક્તો. સ્કૂલમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યો હતો. સ્વિટ્ઝરલેન્ડની ટેક્નિકલ સ્કૂલની એન્ટ્રસ એક્ઝામમાં ફેઈલ થયો હતો! તે ત્યાંની હાઈસ્કૂલમાં લેવાતા લેક્ચરોમાંથી ગુલ્લી મારતો. તે આળસુ હતો, કદાચિત તેને આળસુ ગણવામાં આવતો! ફોટાઓમાં દેખાય છે તે વાળની જેમ તેના વિચારો પણ ગૂંચવાયેલા હતા. તે તંરગી હતો, મૌજિલો હતો. મજાક કરી શક્તો, પોતાનામાં ખોવાઈ શક્તો.

ઓશો એક લેક્ચરમાં રામ મનોહર લોહિયાની વાત કરે છે, જેઓ એક દિવસ એલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનને મળવા ગયા હતા. નક્કી કરેલા સમયે લોહિયા પહોંચ્યા, આઈન્સ્ટાઈનની પત્નીએ કહ્યું, ‘તમારે રાહ જોવી પડશે. કેટલો સમય તે તમને હું નહીં કહી શકું, કેમ કે તેઓ બાથરૂમમાં છે અને જ્યારે તે બાથરુમમાં હોય ત્યારે તેમને કોઈ ડિસ્ટર્બ કરે તે તેમને પસંદ નથી! કોઈને ખબર નથી હોતી કે તેઓ કેટલો સમય બાથરૂમમાં રહેશે!’ ડૉક્ટર લોહિયાસાહેબે કહ્યું, ‘ઠિક છે. હું રાહ જોઈશ!’ તેમણે વિચાર્યું હશે કે, પંદર-વીસ મિનિટ કે વધુમાં વધુ અડધો કલાક, કોઈ આનાથી વધારે બાથરૂમમાં થોડી રોકાવાનું?! આઈન્સ્ટાઈનની પત્નીએ લોહિયાને નાસ્તો કરાવ્યો. બપોરનું જમવાનું આપ્યું. ૬ કલાક પસાર થઈ ચૂક્યા હતા!

dr.-Ram-Manohar-Lohia-1471232566_835x547
રામ મનોહર લોહિયા

રામ મનોહર લોહિયાએ અંતે પૂછ્યું, ‘હજુ તેઓ ટબમાં બેઠા છે? કરે છે શું?’ આઈન્સ્ટાઈનની પત્નીએ કહ્યું, ‘અમારા જ્યારે લગ્ન થયા હતા ત્યારે શરૂઆતમાં હું પણ નહોતી જાણતી, માટે મારાથી તેમને ખલેલ પહોંચતી. તે મારા પર બહુ ગુસ્સે થતા. રાડો પાડતા. બહુ હેરાન-પરેશાન રહેતા. કેમ કે, ગણિતની તમામ શોધ તેમણે પોતાના ટબમાં બેસીને સાબુના બુલબુલા(પરપોટા)ની સાથે કરી છે! તે પરપોટાથી રમ્યા કરે છે. તેમના માટે સાબુના ફીણમાંથી ઉદભવેલા પરપોટા જ તારાઓ છે. તેઓ ગણતરી બેસાડ્યા કરે છે, હિસાબ-કિતાબ લગાડ્યા કરે છે. તેમણે બાથરૂમમી ચારે દિવાલ પર કંઈક ને કંઈક લખ્યું છે. અમારા બાથરૂમમાં ગણિત જ ગણિત છે!’

આખરે ૬ કલાક બાદ આઈન્સ્ટાઈન બહાર આવ્યા. તેમનો અને ડૉક્ટર લોહિયાનો મળવાનો ટાઇમ તો નક્કી હતો. આઈન્સ્ટાઈને બહાર આવીને તેમને જોયા, લોહિયા ક્યારથી બેઠા છે તે જાણ્યું  અને બોલ્યાઃ ‘હે ભગવાન! ૬ કલાક થઈ ગયા! મને માફ કરી દો. કેમ કે જ્યારે હું ટબમાં સાબુના પરપોટા સાથે હોઉં છું ત્યારે સમયને ભૂલી જાઉં છું. ત્યારે તમામ ગ્રહો-નક્ષત્રો અને તારાઓ વિશે નવા સમીકરણ વિશે વિચારતો હોઉં છું.’

ડૉક્ટર લોહિયાને આઇન્સ્ટાઇન બાથરૂમમાં લઈ ગયા. ચારે દિવાલ ચિતરાયેલી જોઈને લોહિયાએ કહ્યું, ‘તમે તો તમારા સ્નાન-ગૃહને પ્રયોગશાળા બનાવી નાખ્યું છે!’ આઈન્સ્ટાઈને કહ્યુઃ ‘મેં નથી બનાવ્યું. તે આપોઆપ જ પ્રયોગશાળા બની ગયું છે! આ સાબુના પરપોટા કોઈ ને કોઈ રીતે તારાઓથી મળતા આવે છે!’

આ માણત શ્રેષ્ઠતમ ગણિતશાસ્ત્રી અને બુદ્ધિના ચરમ શિખર પર પહોંચેલા વ્યક્તિઓમાંનો એક હતો. એક વાર આઈન્સ્ટાઈનને કોઈ ગણિશાસ્ત્રીને પૂછ્યું કે, તમે નાહવા અને દાઢી કરવા માટે એક જ શાબુ શા માટે વાપરો છો? તેનો જવાબ હતોઃ ‘બે સાબુમાં હું ગુંચવાઈ જાઉં છું. આ વધારે સિમ્પલ છે!’ તેમની એક તો આ બાથરૂમ પ્રયોગશાળા હતી અને બીજી પ્રયોગશાળા હતી, એક કાગળનું પેડ અને બીજી પેન્સિલ. એકચ્યુલ પ્રયોગશાળા તો તેમના માથાની અંદર જ હતી!

Einstein_1000x650
વાયોલિન વગાડતા આઈન્સ્ટાઈન

જાણીતી વાત છે કે તેઓ વાયોલિયન વગાડતા. તેઓ વાંચતા. શેક્સપિયર, સોફોક્લેસ અને દોસ્તોવ્સ્કી તેમના ફેવરિટ હતા. તેમને ગાંધી ગમતા. તેમને હોળી હંકારવી ગમતી, પક્ષીઓ જોવા ગમતા. સ્મોકિંગ ભયંકર ‘ગમતું’. તેમને મોજા પહેરવા અને વાળ કપાવવા ન ગમતા! તેમણે કવિતાઓ લખી છે. તેમને ચાલવાનો શોખ હતો, ખૂબ ચાલવાનો! તેમના સાથે ઘણા અજીબ કિસ્સાઓ જાડાયેલા છે. એકવાર તેમણે પોતાના બે માળના મકાન માટે લિફ્ટ ખરીદી લીધી હતી! કેમ કે જે માણસ વેચવા આવ્યો હતો તેને તેઓ ના નહોતા પાડી શક્યા! તેમને ફિઝિક્સ માટે નોબેલ પ્રાઈઝ મળ્યું ત્યાર પછી જાપાનમાં એક હોટલમાં ગયા, ત્યાં તેમની પાસે વેઇટરને આપવા ટીપ નહોતી! એક કોરા કાગળ પણ તેમણે એક સલાહ વેઇટરને લખી આપેલી. જે કાગળ વર્ષો પછી, હમણાં હરાજીમાં ૧૦ કરોડમાં વેચાયો! આઈન્સ્ટાઈને ઈઝરાયેલના રાષ્ટ્રપતિ બનવાની ઑફરનો શાંતિપૂર્વક અસ્વીકાર કર્યો હતો તે પણ વિચિત્ર કિસ્સો જ છે ને! તે માટે તેમણે કારણ આપ્યું હતું: આ પદ માટેની મારી યોગ્યતા નથી અને લોકો સાથે કામ કરવાનો મને અનુભવ પણ નથી. હું થોડું વિજ્ઞાન સમજી શકું છું, માણસોનો સ્વભાવ નહીં! (આઈન્સ્ટાઈન લિખિત ઉપરોક્ત કવિતાનો અનુવાદ રમણીક અગ્રાવતે કર્યો છે. )

*જે બાત!*

વિજ્ઞાનની શોધ વડે માણસ પક્ષીની માફક આભમાં ઊડી શકે છે, માછલીની જેમ ઊંડા પાણીમાં જઈ શકે છે, પણ માનવી તરીકે પૃથ્વી પર કેમ જીવવું એ જ તેને આવડતું નથી!- બર્ટ્રાન્ડ રસેલ

@Parth Dave (Janmbhoomi Group- Kutchmitra)

Date: 18-04-2018

 

0 comments on “બાથરૂમ, પાણીના પરપોટા, ગ્રહો-નક્ષત્રો અને આઈન્સ્ટાઈન!

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: