Literature

સઆદત હસનનું મૃત્યુ થયું હતું, મન્ટો તો હજુય જીવે જ છે…

large-p-26-a
સઆદત હસન મન્ટો

બે મિત્રોએ ૧૫-૨૦ છોકરીઓમાંથી એકની પસંદગી કરી. બેતાળીસ રૂપિયા આપીને એને લઈ આવ્યા. એક રાત પસાર કર્યા પછી એક જણે એને પૂછ્યુઃ ‘તારું નામ શું છે?’

છોકરીએ પોતાનું નામ કહ્યું. નામ સાંભળતાં જ પેલો ધૂંધવાયો. ‘અમને તો કહેવામાં આવેલું કે તું બીજા ધર્મની છો.’

‘એ લોકોએ ખોટું કહેલું તમને.’ છોકરીએ કહ્યું.

એ સાંભળીને પેલો દોડતો પોતાના મિત્ર પાસે ગયો અને કહેવા લાગ્યોઃ ‘એ હરામખોરોએ આપણને છેતર્યા છે. આપણા જ ધર્મની છોકરી આપણને ભટકાવી દીધી છે. ચાલ, પાછી આપી આવીએ.’

ઉપરોક્ત ધારદાર લઘુવાર્તાનું શિર્ષક છે ‘ખોટનો ધંધો’ અને તેના લેખકનું નામ છેઃ મન્ટો. સઆદત હસન મન્ટો. સિર્ફ નામ હી કાફી હૈ! સઆદત દુનિયાને અલવિદા કહી ગયા તેને આવતીકાલે એકઝેટ ૬૨ વર્ષ પૂરા થશે. એકચ્યુલી ત્યારે સઆદત હસનનું મૃત્યુ થયું હતું, મન્ટો તો હજુય જીવે જ છે ને! તેની ‘ઠંદા ગોસ્ત’, ‘ખોલ દો’, ‘લાયસન્સ’ કે ‘ટોબા ટેક સિંહ’ જેવી વાર્તાઓથી આપ વાકેફ હશો જ. ન વાંચી હોય તો વાંચજો. ઓનલાઈન વેબસાઇટ ‘ગદ્યકોશ’ કે ‘રેખ્તા’ પર પણ તેમાંની અમુક વાર્તા અવેલેબલ છે. (મન્ટોનો જન્મ ૧૧ મે, ૧૯૧૨ના રોજ તથા મૃત્યુ ૧૮ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૫ના રોજ થયું.)

મન્ટોના પિતા ગુલામ હસન. તેમની બે પત્નીઓ હતી. પહેલી પત્નીનું નામ જાનબીબી એટલે કે મોટા બેગમ અને બીજીનું નામ સરદાર બેગમ. મોટા બેગમને નવ બાળકો હતા, તેમા ત્રણ દિકરા હતા. સરદાર બેગમનું પ્રથમ લગ્ન નિષ્ફળ ગયા બાદ તેમણે ગુલામ હસન સાથે લગ્ન કરેલા. સરદાર બેગમના માતા-પિતા નાનપણમાં જ ગુજરી ગયેલા. ગુલામ હસન અને સરદાર બેગમને ત્રણ બાળકો. તેમાંના સૌથી નાના બાળકનું નામ સઆદત હસન મન્ટો. સઆદતની માતા સહદયી, લાગણીશીલ, નરમ અને નેક સ્વભાવના હતા. સઆદતને મા માટે ખૂબ જ લાગણી હતી પરંતુ પિતાથી તેઓ સખત ડરતા! પિતા નમાજ અને રોજાના ચુસ્ત આગ્રહી. પાક્કા ધાર્મિક માણસ! મન્ટોના મિત્ર કૃષ્ણચંદ્રે મન્ટોના બહારના તથા અંદરુની દેખાવ વિશે લખ્યું છે કે, ‘લાંબો, પાતળો, ગોરો ગોરો, હાથ પરની

5735c4f5d1fa9
સાફિયા અને મન્ટો. મન્ટોના જન્મદિવસ એટલે કે 11 મેએ જ જન્મેલ સાફિયા મન્ટોના ખરાબ સમયમાં તેની સાથે રહી. તેમણે લગ્ન નહોતા કર્યા પરંતુ તેમની ત્રણ દીકરીઓ છે. જેમને મળીને દિગ્દર્શક નંદિતા દાસે મન્ટો વિશે માહિતીઓ એકઠી કરી, જાણકારી મેળવી.

નસો ઊપસેલી, ગળાનો કાંઠલો થોડો બહાર નીકળેલો, પગ એકદમ પાતળા પણ બેડોળ નહીં, મોં પર ધુંધવાટ, અવાજમાં બેચેની, લખવામાં વ્યાકૂળતા, વ્યવહારમાં કટૂતા, ચાલવામાં ઝડપ-સઆદત હસન મન્ટોને પહેલી વાર જોઈને મારા મન પર આવી છાપ પડેલી. મન્ટોનું માથું મોટું અને વાળ કાનપટ્ટીની પાછળથી ગાયબ થતા.’

મન્ટો વિશે એક વાત અવારનવાર કહેવાય છે, જે થોડા સમય પહેલા ફરી નવાઝુદ્દિન સિદ્દીકીએ કહી કે, ‘લોકો કાં થોડું સાચું બોલતા હોય છે કે કાં ખોટું બોલતા હોય છે. મન્ટો પૂરેપૂરું, સોએસો ટકા-નક્કર સત્ય બોલનાર જીવ હતો. તેમણે જે જોયું તે લખ્યું.’ મન્ટોએ વાર્તાઓ પણ વાસ્તિવકતાની ધરી પર લખી છે. પોતાનો વિદ્રોહ અને વિરોધ તેમા ચોખ્ખા દેખાય છે. ૧૦ મે, ૧૯૩૭ના રોજ એક પત્રમાં મન્ટો લખે છે કે, ‘મને પુસ્તકો ખરીદવાનો અને રૂપિયા બરબાદ કરવાનો ગાંડો શોખ છે. મને એમાં મજા આવે છે. જીવશું તો રૂપિયા તો પેદા કરી શકશું.’ મે, ૧૯૩૮માં લખાયેલા એક પત્રમાં મન્ટો કહે છે, ‘જુગાર રમવો, દારૂ પીવો અને એ પ્રકારનાં બીજા વ્યવસનો શરીર સાથે સંબંધ ધરાવે છે. મારામાં તો માનસિક અને બૌદ્ધિક નબળાઈઓ પણ છે.’ મે, ૧૯૩૮ના જ બીજા એક પત્રમાં મન્ટો કહે છે કે, ‘માણસ બેહદ પામર છે. માફ કરજો… અને દિલ એક એવી વસ્તુ છે તેની ઉપર મેલ જામતાં વાર નથી લાગતી. મારામાં તો એક લાખ ને એક કુટેવો છે, જે અત્યારે તમારાથી ગુપ્ત છે. પણ જો તમે મારી નજીક આવી ગયા તો તો હું એકદમ ઉઘાડો થઈ જઈશ. એટલે દોસ્ત, સારું એ છે કે આપણે દૂર

pakistani film manto
વર્ષ 2015માં શર્મદ ખુસદની ફિલ્મ ‘મન્ટો’ પાકિસ્તાનમાં બની ચૂકી છે. જેમાં મન્ટોનું પાત્ર ખુદ શર્મદે ભજવ્યું છે. આ જ કાસ્ટ અને પ્રોડ્કશને અગાઉ 2012માં મન્ટોના જીવન આધારિત ટીવી સિરિયલ ‘મેં મન્ટો’ બનાવી હતી. જે ડિસેમ્બર, 2015માં ઓન એર થઈ હતી. ફોટો મન્ટો બનેલા શર્મદ ખુસદનો છે.

જ રહીએ.’

હવે આવું કયો લેખક કહી શકે? એટલે જ નવાઝે કહેલું કે, મન્ટોનો રોલ તો કરી લીધો, પણ મન્ટો હવે મારામાં ઘૂસી ગયો છે. તે પૂરેપૂરો બહાર નથી નીકળ્યો અને તે કારણે મારાથી બધી જગ્યાએ સાચું બોલાઈ જાય છે!

મન્ટોની પ્રામાણિકતાનો ઔર એક કિસ્સો વિનોદ ભટ્ટે શેર કર્યો હતો તે તમને કહું. વિનોદ ભટ્ટના એક મિત્રનો પુત્ર રાજકોટમાં એક પ્રકાશકને ત્યાં ગયો અને મન્ટોનું દુલર્ભ કહી શકાય તેવું પુસ્તક માંગ્યુ. પ્રકાશકે પુસ્તક આપ્યું, પેલા છોકરાએ પુસ્તકની કિંમત વાંચી ને ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યો, ખિસ્સામાં પુસ્તકની કિંમત કરતા છસ્સો રૂપિયા ઓછા હતા. વિનોદ દાદા કહે છે કે, મિત્ર-પુત્રએ પુસ્તકને બાજુ પર ખસેડતા જણાવ્યું કે મારી પાસે અત્યારે એટલી રકમ નથી, ફરી વાર આવીશ ત્યારે લઈ જઈશ.’  આ સાંભળી પ્રકાશકે એને પુસ્તક લઈ જવા અને પૈસા ગમે ત્યારે ચૂકવવાનું કહ્યું. પેલાને આશ્ચર્ય થયું. તેણે કહ્યું કે, ‘તમે તો મને આજે પહેલી જ વાર જોયો. મને તમે ઓળખતા પણ નથી. તેમ છતાં છસ્સોની ઉધારી રાખો છો?’ પ્રકાશકે એની સામે જોઈને કહ્યું: ‘હું ભલે તમને નથી ઓળખતો, પણ મન્ટોને સારી રીતે ઓળખું છું, મન્ટોનો પ્રેમી ક્યારેય અપ્રામાણિક ન થઈ શકે!’ બાય ધ વે, ગુજરાતના હાસ્યલેખક વિનોદ ભટ્ટનો બે દિવસ પહેલા, મકરસંક્રાંતિએ ૭૯મો જન્મદિવસ હતો!

images
નંદિતા દાસની ફિલ્મમાં ‘મન્ટો’ બનતા નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી

મન્ટોએ ખૂબ લખ્યું ને ભરપૂર લખ્યું. તેના પરની નંદિતા દાસ દિગ્દર્શિત ફિલ્મ તૈયાર થવામાં છે. મન્ટોએ પોતાના મૃત્યુના ચાર મહિના ને બાવીસ દિવસ પહેલા એટલે કે ૨૭ ઓગસ્ટ, ૧૯૫૪ના રોજ તાત્કાલિન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુને એક પત્ર લખ્યો હતો જે બાદમાં મન્ટોની નવલકથાની પ્રસ્તાવનામાં સમાવવામાં આવ્યો. ‘પંડિતજી, સલામ આલૈકુમ!’ ના સંબોધનથી શરૂ થતો આખો પત્ર રસપ્રદ છે. મન્ટો તેમાં પોતાની અટક ‘મન્ટો’ અને જવાહરલાલની ‘નહેરુ’ અટક વિશે સમજાવે છે! મન્ટો આખી જિંદગી ભાગલાનું દુઃખ, પોતે કાશ્મીરી હોઈ તેના પર થયેલા ઝુલ્મ નહોતા ભૂલી શક્યા તે આ પત્રમાં દેખાય છે. એ પત્ર વિશે વાત, ફીર કભી!

*જે બાત! *

રશિયન સાહિત્યકાર ચેખવ વિશે આ વાત બહુ જાણીતી છે. તેઓ દુનિયાભરની વાતો કરતા. પણ પોતાના સાહિત્યની વાત આવે ત્યારે ટાળી દેતા. મન્ટો પણ પોતાના સાહિત્યના નક્કરપણાને હાસ્યમાં છુપાવી રાખતો હતો. પેલા સમુદ્રની જેમ, જેની અંદર તો ભયંકર તોફાનો ઊઠતાં હોય પણ સપાટી ઉપર તો શાંત મોજા સિવાય કશું જ ન દેખાય. -ઉપેન્દ્રનાથ અશ્ક(‘મન્ટો મારો દુશ્મન’ પુસ્તકમાંથી)

@Parth Dave (Janmbhoomi Group- Kutchmitra)

Date: 17-01-2018

manto 17-01 - Copy
જન્મભૂમિ ગ્રુપ-કચ્છમિત્ર. પાના નં. 6. તા. 17-01-2018

 

0 comments on “સઆદત હસનનું મૃત્યુ થયું હતું, મન્ટો તો હજુય જીવે જ છે…

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: